آمارهای پزشکی دکتر رضا پوردستگردان

اپيدميولوژي پرفشاري خون

تنظیم کننده

 دکترمهشید فروزش

دکتر رضا پوردستگردان

بیمارستان فیروزآبادی تهران

آخرين بررسي سلامتي در كشور آمريكا حاكــي از اين است كــه 25% مردان و 21‌% زنان فشار خون 90/140 يا بالاتر دارند. با اين وجود، شيوع فشار خون بالا در اين كشور در دهه هاي گذشته كاهش قابل ملاحظه اي داشته است كه مي‌تواند به علت دقت بيشتر در اندازه گيري و تشخيص فشار خون بالا و يا حاصل اقدام هاي وسيع انجام شده در جهت پيشگيري اوّليه بيماري هاي قلبي عروقي در اين كشور باشد. شيوع پرفشاري خون در كشورهاي اروپايي نيز در همين حدود ذكر شده است. در كشورهاي مديترانه شرقي و خاورميانه، شيوع فشار خون بالا در بررسي هاي مختلف از 10% تا بيش از 17% گزارش شده است. تغييرهاي سريع اجتماعي و اقتصادي اين كشورها در دهه هاي اخير سبب شده است كه شيوع بسياري از عوامل خطر بيماري هاي قلبي عروقي از جمله مصرف سيگار، اختلال چربي هاي خون و فشار خون بالا رو به افزايش داشته باشد و مرگ و مير بيماري هاي قلبي عروقي در اين كشورها بالا رود. مطالعات انجام شده در كشور ايران نيز حاكي از شيوع بالاي فشار خون است. در مطالعه اي كه در دانشگاه علوم پزشكي تهران در سال 1369 انجام شده است، شيوع بالاي فشار خون دياستولي بالا در افراد بالاي 15 سال ساكن تهران حدود 12% و فشار خون سيستولي بالا حدود 15% برآورد شده است. در همين بررسي، فشار خون دياستولي بالا در گروه سني 35 تا 65 ساله، در 47% مردان و 55% زنان يافت شده است. در طرح سلامت و بيماري كه در 24 استان كشور در سال هاي 72 ـ 1369 انجام گرفت، فشار خون دياستولي 90 ميلي متر جيوه يا بالاتر در 14% افراد و 14 تا 69 ساله گزارش شده است. در همين بررسي حدود 34% از فراد 35 تا 96 ساله در كل استان ها و 38% در تهران فشار خون دياستولي بالايي داشته اند.

در آخرين بررسي شهر تهران در طرح قلب سالم (1376)، شيوع فشار خون دياستولي بالا در محدوده 25 تا 65 سال، حدود 23% و فشار خون سيستولي بالا (بدون بالا بودن فشار خون دياستولي) حدود 10% نشان داده شده است. اين آمار لزوم توجه بيشتر به عوامل خطر قلبي عروقي و اهميّت پيشگيري اوّليه را در كشور، بيش از پيش مورد تاكيد قرار مي‌دهد.

‌ در مجموع،‌ فشار خون بالا در جهان باعث 1/7 ميليون مورد مرگ بوده و عامل 13% از كل موارد مرگ و مير است در ايران 9/7–4 درصد از كل DALY، منتسب به فشار خون بالا است در محــــدوده استان تهران 9/16% از آقايان بالاي 20 سال و 7/14% از خانم هاي بالاي 20 سال فشار خون بالاي 140 ^{بر 90 داشته اند. بطور كلّي ميانگين استاني فشار خون 1/13 و كشوري 5/11 است يعني ميانگين فشارخون در استان تهران بالاتر از متوسط كشوري است.}

علل پرفشاري خون

در بيشتر موارد (90 تا 95%) علت پرفشاري خون ناشناخته است كه به آن پرفشاري خون اوّليه مي‌‌گويند. با اين حال، از آنجا كه در بسياري از موارد پرفشاري خون ثانويّه مي‌توان به علاج قطعي دست يافت، بررسي مناسب بيماران اهميّت زيادي دارد. شيوع انواع ثانويّه با ويژگي هاي جمعيت مورد مطالعه ارتباط دارد. شايعترين علت پرفشاري خون ثانويّه در زنان جوان مصرف قرص هاي جلوگيري از بارداري است. اما در ساير افراد جامعه بيماري هاي كليوي شايعترين عامل به شمار مي روند. علل موثر در فشار خون بالا را مي‌توان به دو گروه اصلي تقسيم كرد :

1 ـ عوامل غير قابل تغيير : مانند سن، جنس، نژاد و عوامل ژنتيكي.

2 ـ عوامل قابل تغيير و اصلاح پذير : مانند مصرف سيگار، چاقي، فقدان فعاليت بدني و نوشيدن مشروبات الكلي، رژيم غذايي با سديم بالا و پتاسيم پايين.

علايم پرفشاري خون

در يك جمله مي‌توان گفت كه مهمترين مشخصه فشار خون بالا، بي علامتي آن است. گرچه برخي مطالعات شيوع علائمي چون سردرد صبحگاهي، سرگيجه و تاري ديد را در اين بيماران بالاتر از افراد سالم نشان داده است، بيشتر بيماران مبتلا به پرفشار خون، قبل از بروز عوارض فشار خون بالا به كلي بدون علامت هستند و اين مهمترين مانع در تشخيص و كنترل فشار خون بالا در سطح جامعه محسوب مي‌شود. ممكن است بيماران علائم چنداني نداشته و سرانجام به علت بروز عوارض قلبي، مغزي يا كليوي فشار خون بالا مراجعه نمايند و در آن زمان فشار خون بالاي آنان تشخيص داده شود.

درمان پرفشار خون

فعاليت بدني منظم،‌كاهش وزن و كاهش مصرف نمك همگي سبب كاهش فشار خون مي‌شوند. همچنين انواع متنوعي از داروهاي ضد پرفشاري خون وجود دارد كه مي‌توانند فشار خون را تا آستانه طبيعي كاهش دهند.

عوارض پرفشار خون

در صورت عدم درمان، پرفشاري خون مي‌تواند منجر به عوارض وخيمي ‌شود. مهمترين اعضايي كه در اثر فشار خون بالا آسيب مي‌بينند عبارتند از قلب، مغز و كليه ها.

الف) پرفشاري خون در درازمدت مي‌تواند سبب هيپرتروفي بطن ها شود. هيپرتروفي بطن احتمال بروز آريتمي هاي قلبي و مرگ را بيش از دو برابر افزايش مي‌دهد. فشار خون بالا در بسياري از مطالعه ها، شايعترين عامل نارسايي قلبي به شمار ميرود. علاوه بر اين پرفشاري خون با تشديد آترواسكلروز مي‌تواند به تنگي عروق كرونر، آنفاركتوس قلبي و مرگ ناگهاني منجر شود.

ب) فشار خون بالا به خصوص فشار خون سيستولي بالا يكي از مهمترين عوامل بروز سكته مغزي است. سكته مغزي ممكن است به علت آترواسكلروز عروق‌ و انسداد آنها و يا پارگي شريان هاي مغزي باشد.

ج) فشار خون بالا مي‌تواند به اسكلروز گلومرول ها، ميكروآلبومينوري و در نهايت نارسايي كليه منجر شود. در واقع پرفشاري خون، شايعترين عامل ايجاد نارسايي پيشرفته كليه است. در صورت عدم درمان مناسب، 50% بيماران مبتلا به پرفشاري خون در اثر بيماري عروق يا نارسايي قلبي، حدود 33 درصد در اثر سكته مغزي و حدود 10 تا 15 درصد در اثر نارسايي كليه فوت ميكنند. با اين درمان مناسب و جدي فشار خون بالا به خوبي مي‌توان از بروز اين عوارض جلوگيري كرد. مطالعات كنترل شده نشان داده است كه كاهش متوسط mmHg 5 در فشار خون دياستولي مي‌تواند خطر نسبي بروز سكته قلبي را تا 40% و رويدادهاي قلبي را تا 15% كاهش دهد.

پيشگيري

براي پيشگيري از ابتلاء به فشار خون، ضمن آگاهي دادن به افراد جامعه در مورد اهميّت بيماري، فقدان علايم و لزوم اندازه گيري مرتب فشار خون هر 2 سال يك بار، توجه دادن به عوامل موثر و قابل اصلاح در جلوگيري از افزايش فشار خون نيز بسيار مفيد و اساسي است. اين عوامل عبارتند از :

1 ـ رعايت رژيم غذايي سالم،كاهش مصرف نمك و محدوديت مصرف چربي هاي اشباع شده و كلسترول

2 ـ افزايش مصرف ميوه و سبزي هاي تازه

3 ـ تعديل ميزان مصرف كالري و پيشگيري از چاقي

4 ـ افزايش فعاليت هاي بدني پر تحرك به مدت حداقل 30 دقيقه و حداقل 3 روز در هفته

5 ـ دوري از دود سيگار